İçinde bulunduğumuz ses yalıtımlı kabinin kapısı kapanıyor ve karanlıkta yalnız kalıyoruz. Bir ofis sandalyesinde oturuyoruz, başımızda bir kulaklık var ve klasik müzik çalmaya başlıyor.
Sadece birkaç dakika önce, yaşamak üzere olduğumuz şeyin şimdiye kadar karşılaştığımız her şeyden çok daha yoğun olacağı söylendi. Sussex Üniversitesindeki laboratuvarında oturduğumuz araştırmacı Dr. David Schwartzman, bu süreci şöyle açıkladı:
Sizi bu sürece yavaş yavaş alıştıracağız. Bu, gerçekten de deneyimin içinden geçen bir yolculuk.
Gözlerimizi sıkıca kapalı tutuyoruz. Yüzümüze yakın bir konumda, birazdan yanıp sönmeye başlayacak olan, yemek tabağı büyüklüğünde bir stroboskop ışığı duruyor.
Müzik hızlandıkça ışık da harekete geçiyor. Ancak ışığı görmüyoruz. Bunun yerine, önümüzdeki 30 dakika boyunca müzikle kusursuz bir uyum içinde içsel görüş alanımızı kaplayan, adeta bir çiçek dürbününden (İng: "kaleidoscope") çıkmış renkler ve desenler görüyoruz.
Yeşiller, kırmızılar ve maviler dalgalar halinde geliyor. Müzik hızlandıkça her şey bir noktaya doğru dönmeye başlıyor; ta ki şarkının zirvesinde bir renk patlamasıyla dağılana kadar. Bu noktada tüm zaman algımızı kaybettik. Burada bir dakika mı geçirdik? Yoksa 10 dakika mı? Belki de seansın sonuna yaklaşıyoruz, hiçbir fikrimiz yok.
Bilim insanları, sanatçılar ve daha derin bir şeyler arayanlar; 200 yılı aşkın bir süredir canlı renk ve geometrik form halüsinasyonları üretmek için beyinlerinin doğal ritimleriyle yakından eşleşen frekanslarda gözlerine beyaz ışıklar tutuyorlar.
Alandakiler tarafından stroboskopik ışık uyarımı, "titreme" veya "yanıp sönme" olarak bilinen bu uygulama; şaşırtıcı derecede zengin bir bilimsel literatür, sadık bir karşı kültür kitlesi ve son zamanlarda da ciddi sinirbilimcilerin dikkatini topladı.
Araştırmacılar artık bu uygulamanın nadir bir şey sunabileceğini düşünüyorlar: zihne açılan kontrol edilebilir bir pencere. Sadece halüsinasyonları nasıl ürettiği konusunda değil, beynin bilinçli deneyimin kendisini nasıl inşa ettiği konusunda da. Sadece kapalı gözlerimize ışık tutmak tüm iç dünyamızı güvenilir bir şekilde canlandırabiliyorsa bu durum gerçeklik kavramımızın aslında nereden geldiği hakkında bize ne söylüyor?
Stroboskopik Uyarım ile Yolculuğumuz
Bu uyarım tekniğiyle tanışmamız, Sussex ziyaretinden birkaç hafta önce, Lumenate firmasından gelen Nova maskesini içeren küçük bir kutunun elimize geçmesiyle oldu.
Uyku maskesine benzeyen şık bir tüketici cihazı olan Nova, Rosamund Pike ve Jennifer Aniston gibi isimler tarafından destekleniyor. Ayrıca zindelik, yaratıcılık ve ruh sağlığı için pazarlanıyor.
İtiraf etmeliyiz ki ilk tepkimiz hafif bir şüphecilikti. Stroboskopik uyarımı daha önce hiç duymamış olduğumuzdan ve sağlık endüstrisinin pek de işe yaramayan şeyler için yüklü miktarda para talep etme konusunda uzun bir geçmişe sahip olduğunu iyi bildiğimizden ne bekleyeceğimizi bilmiyorduk.
Evrim Ağacı'ndan Mesaj
Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.
Kreosus
Kreosus'ta her 50₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.
Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.
Patreon
Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.
Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.
YouTube
YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.
Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.
Diğer Platformlar
Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.
Giriş yapmayı unutmayın!
Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.
Destek Ol
Nova, sizi uyku hazırlığından yaratıcı keşiflere kadar çeşitli seanslarda yönlendiren, tamamı orijinal müziklerle desteklenen ve çoğu durumda bizzat Pike tarafından seslendirilen bir uygulamayla eşleşiyor. Gözlerinizi kapatıp başlat düğmesine basıyorsunuz ve maske yanıp sönmeye başlıyor.
Saniyeler içinde, göz kapaklarımızın ardındaki karanlığın yerini çok daha ilginç bir şey alıyor.
Geometrik desenler çiçek gibi açıp kapanıyor. Sıradan hayatta gördüğümüz hiçbir şeye tam olarak benzemeyen renkler, müzikle kabaca senkronize olmuş atımlar halinde görsel alanımızı kaplıyor. Açıkça söylemek gerekirse bu deneyim oldukça iyi.
Cihazı iki hafta boyunca çoğu akşam, genellikle yatmadan önce kullandık. Deneyim her seferinde önemli ölçüde değişiyordu; bazen canlı ve neredeyse rüya gibiydi, diğer zamanlarda ise daha sakin ve sessiz bir renk seli halindeydi.
Ara sıra daha karmaşık halüsinasyonlara, çoğunlukla sahneler ve yüzlere anlık olarak tanık olduk.
Deneyimi genel olarak rahatlatıcı, zaman zaman da gerçekten sürükleyici bulduk. Cihazı deneyen bazı ekip üyelerimiz ise birbirinden çok farklı deneyimler bildirdiler. Biri kendi gözlerinin kendisine baktığını görürken, bir diğeri kırmızı lekelerden başka bir şey görmedi.
Görünen o ki bu varyasyon bir tasarım hatası değil, sistemin temel bir özelliği. Deneyimlenenler büyük ölçüde seansa girerkenki beklentilerinize ve seanslar sırasındaki beyin durumunuza bağlı.
Üniversite arkadaşı Jay ile birlikte Lumenate'in kurucu ortağı olan Tom Galea, stroboskopik uyarımla dolaylı bir yoldan tanışmış. İkili, bir otomobil şirketinde mühendis olarak çalışırken Galea'nın ifadesiyle "insanlara daha tatmin edici hayatlar yaşamaları için ilham verecek bir vizyonu" keşfetmek üzere işten ayrılmış.
Yolculukları, onları değişmiş bilinç hallerinin zihinsel sağlık için pratik bir araç olabileceği fikrine yöneltti. Bu araç, erişilebilir ancak çoğu zaman yetersiz olan meditasyon uygulamaları ile dönüştürücü ancak pahalı ve çoğu yargı bölgesinde yasa dışı olan psikedelik terapinin tam ortasında bir yerde duruyordu. Kurucular, stroboskopik uyarımın faydalı bir orta yol oluşturduğu sonucuna vardılar. Galea bu durumu ekibimize şu sözlerle ifade etti:
Gece uykuya dalmanıza yardımcı olması için psikedelik terapi yapmazsınız. İşte bu yumuşatılmış orta yol, daha düzenli bir uygulama olarak tam da bu noktada devreye girebilir. İnsanların tartıştıklarında, iş stresi yaşadıklarında veya yarın olacak bir şey hakkında endişelendiklerinde yapabilecekleri bir şey.
Tüketici versiyonunu denedikten sonra, aslında kafamızın içinde neler olup bittiğini anlamak istedik. Bu yüzden Sussex'e doğru yola çıktık.
Stroboskopik Uyarımın Mekaniği
Schwartzman'ın laboratuvarı, size gerçek bilimin yapıldığını hissettiren türden bir yer. Monitörler, kablolar, dekoratif olmaktan ziyade amaca yönelik görünen ekipmanlar... Ve Nova maskesini kıyaslandığında bir kafa lambası gibi gösteren profesyonel düzeyde bir stroboskop ışığına sahip, ses yalıtımlı o kabin.
Görüşmelerimiz sırasında Schwartzman, stroboskopik uyarımın ürettiği halüsinasyonların başın arka kısmında bulunan ve gördüklerimizi işleyen beyin bölgesi olan görsel kortekste başladığını açıkladı.
Parlak ve ritmik bir ışık bu bölgeyi belirli frekanslarda, özellikle de beynin doğal görsel ritmine yakın olan ve alfa aralığı olarak bilinen 8 ila 12 Hertz civarında uyardığında büyük nöron grupları senkronize olur. Böylece nöronlar kendi içsel olarak ürettikleri desenleri güçlendirmeye başlarlar.
Sinyaller artık gözlerden gelmez; daha doğrusu gelirler ancak dış dünyadan anlamlı hiçbir şey taşımazlar. Hiçbir şey yapmadan duramayan beyin, kendi aktivitesini yorumlamaya başlar. Schwartzman bu durumu şu şekilde açıklıyor:
Agora Bilim Pazarı
Stroboskopik halüsinasyonlar, bir anlamda beynin anlık olarak kendini görmesini yansıtır. Deneyimlediğiniz desenler, yani spiraller, ızgaralar ve tüm bunlar tamamen size özgüdür. Bunlar, görsel korteksinizdeki nöronların bağlantılarına ve yollarına dayanır. Dolayısıyla bu halüsinasyon, bir bakıma kendi beyninizin yapısının bir temsilidir.
Bu durum renkleri de açıklıyor. Alfa aralığının, görsel korteksin renge duyarlı bölgelerini retinadan gelen normal yol yerine doğrudan uyardığı düşünülmektedir. İnsanlar düzenli olarak sıradan hayatta daha önce hiç görmediklerini hissettikleri renkleri rapor ediyorlar.
Etki, bu anlamda zihne yabancı bir şey eklemiyor. Beynin deneyimleme kapasitesine sahip olduğu ancak genellikle dış dünyadan akan ışık verileri tarafından bastırılan gizli özellikleri ortaya çıkarıyor.
Kesin nöral mekanizma henüz tam olarak çözülmüş değil. Schwartzman ile Sussex ve Berlin'deki araştırma merkezlerinden meslektaşlarının ortak yazarı olduğu ve yakın zamanda yayımlanan bir inceleme makalesine göre, birbiriyle yarışan veya birbirini tamamlayan en az dört teorik çerçeve bulunuyor.
İşin özeti, muhtemelen aynı anda birden fazla şeyin gerçekleştiğidir. Deneyimin bireyler arasında bu kadar çok farklılık göstermesinin ve farklı günlerdeki aynı seansın tamamen farklı sonuçlar üretebilmesinin nedeni de budur. Ne kadar yorgun olduğunuz, ne kadar kafein aldığınız, seansa oturduğunuzda nasıl bir ruh hali içinde olduğunuz gibi faktörlerin tamamı beynin ürettiği şeyleri şekillendiriyor gibi görünüyor.
Bu değişkenlik, araştırmacıları başlangıçta stroboskopik uyarımı bilimsel bir araç olarak kullanmaya çeken unsurlardan biriydi. Çoğu insanda güvenilir bir şekilde uyarılabilir, saniyeler içinde açılıp kapatılabilir ve farklılıklar, psikedelik araştırmaları bu kadar zorlaştıran sınırlamalar olmaksızın kontrollü laboratuvar koşulları altında incelenebilir.
Stroboskopik Uyarımın Kökenleri
İnsanlar muhtemelen bakacak titreşen ışıklar olduğu sürece stroboskopik etkiye tesadüfen rastlıyorlardı. Çek fizyolog Jan Purkinje, 1819'da gözleri kapalı bir mumun önünde ellerini salladıktan sonra göz kapaklarının arkasında geometrik desenlerin ortaya çıktığını gözlemleyerek bu olguyu ilk kez belgelemiştir.
Olay, 1950'lerde beyin dalgası aktivitesini incelemek için stroboskop ışıkları kullanan sinirbilimci William Grey Walter tarafından yeniden keşfedildi.
Sanatçı Brion Gysin de hemen hemen aynı zamanlarda bu durumla karşılaştı ve bir ampulün etrafında dönen kesik bir karton silindir olan Dreamachine (Rüya Makinesi) adlı cihazı icat etti. Gysin bu icadını Kurt Cobain, Paul McCartney, Brian Jones ve Allen Ginsberg gibi ünlü isimlere tanıttı.
İnsanların binlerce yıldır aynı keşfi yaptığını hayal etmek zor değil. Belki de tarih öncesi bir ateşin etrafında otururken alevler, yarı kapalı gözlerinden tam olarak doğru frekansta titreşerek bu deneyimi yaşatıyordu.
Bilinçli Zihne Açılan Pencere
Anil Seth, Schwartzman'ın grubunun da içinde bulunduğu Sussex Bilinç Bilimi Merkezinin yöneticisidir. Kendisi uzun zamandır halüsinasyonlar hakkında düşünüyor, ancak onlara çoğu insanın yaklaştığı gibi yaklaşmıyor.
Geleneksel anlayış, halüsinasyonları psikoz, uyuşturucu kullanımı veya nörolojik hastalıklar yoluyla beynin arızalandığında yaptığı şeyler olarak ele alır. Seth'in görüşü ise oldukça farklıdır. Bu görüş üzerinde durmaya değer, çünkü bir masaya bakmak kadar sıradan bir eylem hakkındaki düşüncelerinizi bile değiştirebilir. Brighton'ın eteklerindeki hareketli Sussex kampüsüne bakan güneşli ofisinde oturan Seth, ekibimize bu konuyu şöyle anlattı:
Her türlü algısal deneyim, aynı altta yatan süreçten ve ilkeden doğar. Beyin, duyusal sinyallerin nedenleri hakkında tahminlerde bulunur ve bu tahminleri kalibre edip güncellemek için duyusal sinyalleri kullanır. Sadece, beynin tahminlerinin duyusal verileri bastırmaya başlayabileceği değişken bir ölçek söz konusudur.
Başka bir deyişle normal algı, dış gerçekliğin pasif bir kaydı değildir. Beynin sürekli güncellenen en iyi tahminidir.
Çoğu zaman bu tahminler oldukça isabetlidir. Çünkü gelen duyusal veriler zengindir ve beyin yararlanabileceği milyonlarca yıllık evrimsel bir incelik taşır. Ancak ne olursa olsun, tahminler yine de yalnızca tahmindir. Seth'in 2017 yılındaki TED konuşmasında ifade ettiği gibi: "Halüsinasyonlarımız konusunda hemfikir olduğumuzda, biz buna gerçeklik diyoruz."
Bulutlardaki yüzler, Seth'in tanımladığı bu değişken ölçeğin tanıdık bir versiyonudur. Bulutlarda yüz yoktur ancak yüze benzer bir şey gerçekten de algılanır. Beyin, tahminleriyle örüntü eşleştirmesi yapıyor ve bulması gerekenden daha fazla tutunacak nokta buluyor.
Tarçınlı bir çörekte beliren Rahibe Teresa silüeti de buna başka bir örnektir. Bunlar bir şeylerin yanlış gittiğinin işaretleri değildir. Aynı temel sürecin, biraz daha belirgin hale getirilmiş göstergeleridir.
Stroboskopik uyarım ise bunu çok daha ileri taşır. Gözler kapalıyken beyin ilginç bir görsel girdi beklemez. Dış dünyanın bir yorumu olarak beynin tahminlerinin tutunabileceği hiçbir şey yoktur.
Ve yine de bir şeyler olmaktadır; görsel kortekste parlak, ritmik bir aktivite vardır ve her şeyi anlamlandırmaya çalışan beyin yorumlar yapmaya başlar.
Görsel korteksin ilk kısımlarındaki ağ yapısı; nesnelerin çizgilerini, şekillerini ve renklerini algılayacak şekilde özelleştiğinden, stroboskopik halüsinasyonlarda en yaygın ortaya çıkan özelliklerin renkli geometrik şekiller olmasının nedeni bu olabilir.
Seth, normalde beynin kenar ve desen algılama mekanizmasının bizim için görünmez olduğunu açıklıyor. Gözler bir dizi çizgi, doku ve renk alır. Beynimiz, bu üretimi sağlayan işlemlerin farkına varmadan, tüm bunları bitmiş bir ürüne (bir yüz, bir masa veya bir oda) dönüştürür.
Stroboskopik uyarım bu işleyişi bozar. Gözler kapalıyken ve çözümlenecek tutarlı bir görsel girdi yokken, beyin bitmiş bir ürün sunamaz. Bunun yerine, ham mekanizma kendini göstermeye başlar. O kenarlar, ızgaralar ve geometrik formlar, beynin içinden nasıl göründüğünün bir yansıması olabilir.
Temelde bilinç araştırmalarının merkezindeki asıl soru da budur: Beynin, fiziksel süreçlerden öznel deneyimi nasıl ürettiği. Seth, bunun bilincimizi anlamamız açısından ne anlama geldiğini abartmamaya özen gösterse de bilimin giderek hız kazandığına inanıyor.
Otuz yıl önce bilinç, pek çok bilim insanı tarafından deneysel bir araştırma konusu olarak temelde "yasak bölge" olarak görülüyordu. Artık birbiriyle yarışan teoriler, bunları test edecek deneysel yöntemler ve giderek büyüyen bir veri havuzu var. Stroboskopik etki de bunun bir parçası.
Beynin iç bağlantılarına olan bu bağlılık, stroboskopik uyarımın bilimsel bir araç olarak sıra dışı olmasının da nedenidir. Beyne kimyasal bir şey eklemiyor. Sürekli bir farmakolojik etki sunmuyor. Ve ışık kapandığı anda deneyim sona eriyor. Seth, bu durumu şöyle ifade ediyor:
Değişmiş deneyimsel durumları tetiklemenin bir yolunu bulduk. Bunlar hiçbir şekilde psikedelik durumlarla eşdeğer değil ancak yine de sizi dünyayı deneyimleme konusundaki normal yolunuzun dışına çıkarıyorlar. Üstelik bunu yaparken hiçbir farmakolojik müdahale kullanmıyoruz.
Meselenin hâlâ erken aşamalarda olan ancak izlemeye değer terapötik bir boyutu da bulunuyor. Schwartzman şu sıralar, stroboskopik ışık seanslarının depresyon belirtilerini azaltıp azaltamayacağını araştıran ve Tıbbi Araştırma Konseyi tarafından finanse edilen bir deney yürütüyor.
Çalışma hipotezi, psikedelik terapiyle olan paralelliğe dayanıyor; özellikle de terapötik faydayı sağlayanın tamamen farmakolojik bir etkiden ziyade, değişen deneyimin bizzat kendi kalitesi olduğuna dair giderek artan kanıtlara.
Eğer bu doğruysa, kontrollü maddelerin yasal veya lojistik karmaşıklıklarının hiçbirini barındırmadan daha az dramatik olsa da bağlantılı bir deneyim değişikliğini tetikleyen stroboskopik uyarım, klinik olarak faydalı bir şeyler sunabilir. Schwartzman elde ettikleri sonuçları şöyle açıklıyor:
Şimdiye kadar, dört haftalık bir müdahalenin ardından insanların depresif belirtilerinde oldukça önemli iyileşmeler saptadık.
Teknik hâlâ emekleme aşamasında; dolayısıyla daha büyük iddialarda bulunulmadan önce çalışmalar, depresyonu olan kişilerde öncelikle güvenliğin ve tolere edilebilirliğin sağlanmasına odaklanıyor. Ancak Schwartzman, ilk işaretlerin oldukça cesaret verici olduğunu belirtiyor.
Gözlerimizdeki Titreşen Işıklar Bize Ne Öğretti?
Seansımızın sonunda Schwartzman'ın laboratuvarındaki ses yalıtımlı o kabinde otururken, deneyimin nasıl bir şey olduğunu kelimelere dökmeye çalıştık.
Bunun şaşırtıcı derecede zor olduğu ortaya çıktı. Gördüğünüz şeyin yoğunluğu ile onu üretmek için gerekenlerin azlığı (sadece ışık, karanlık ve beyniniz) arasındaki zıtlık, gerçekten de akıl almaz bir durum.
Kesinlikle film izlemek veya müzik dinlemek gibi değil. Deneyim tamamen içsel olmasına rağmen aynı oranda istemsiz. Bunu hayal etmiyorsunuz, gerçekten bir şeyler oluyor.
Şimdi düşündüğümüzde, bizi en çok etkileyen şey geometri ya da renkler değil, bunun altında yatan anlam oldu.
Stroboskopik uyarım zihne hiçbir şey eklemiyor. Sinapslardan geçen ve normalde orada olmayan hiçbir yeni kimyasal yok. Işık sadece bir ritim sağlıyor, geri kalan her şeyi beyin yapıyor.
O içsel dünyalar, yani spiraller, açan renk çiçekleri ve hatta yüzler zaten oradaydı; sadece bir şeyin onları var etmesini bekleyerek görsel korteksimizin yapısında asılı duruyorlardı.
Seth'in bu konuda şunları söylüyor: "Sahip olduğunuz şeyleri ne kadar az kanıksarsanız o kadar harika hale gelirler."
Örneğin birinin beden dışı bir deneyim yaşayabileceğini ve fiziksel bedeninden ayrıldığını ikna edici bir şekilde hissedebileceğini ele alalım. Beynin her zaman bu tür şeyler yaptığını kabul etmek, bu deneyimi görmezden gelmek için bir neden olamaz.
Aslında bu durum, günlük algımızı genellikle göründüğünden çok daha şaşırtıcı bulmamız için harika bir nedendir.
Nova maskesine gelince, onu kullanmaya devam etmeyi planlıyoruz. Pratik bir rahatlama aracı olarak gayet iyi çalışıyor ve uykudan önceki bu deneyimi yaşamanın, günün bir muhasebesini yapmak için oldukça yararlı bir yol olduğunu görüyoruz. Ancak artık cihaza biraz daha farklı niyetlerle yaklaşıyoruz.
Bu cihaz, artık bir sağlıklı yaşam aygıtından ziyade Seth'in dünyada dolaşmak hakkında söylediği bir şeyin hatırlatıcısı konumunda:
Sadece düşünün, bu gerçekten harika. Birinci şahıs deneyimi gibi hissettiren bu birinci şahıs deneyimine sahip olmamızın kendisi harika.
Sıradan algı ile beynin üretebildiği o garip dünyalar arasındaki çizginin, göründüğünden çok daha ince olduğu ortaya çıkıyor. Stroboskopik uyarım ise bunu yalnızca kısa bir süreliğine görünür kılıyor.
